Zaangażowanie obywatelskie w WOŚP w obliczu monopolu prawicowo-kościelnego

BLOG Pracownia Psychologiczna Psycholog.KR

Na podstawie licznych raportów uważa się, że udział Polaków w życiu społecznym i politycznym jest ograniczony – w odniesieniu do innych krajów wspólnoty europejskiej. Spore zainteresowanie tematem przez badaczy (zarówno socjologów, jak i psychologów) wynika przede wszystkim z założeń funkcjonowania demokracji liberalnej. Istnieją przekonania, że wskaźnik zaangażowania społecznego – partycypacji obywatelskiej – świadczy o kondycji systemu politycznego i jego legitymacji społecznej (Kinowska, 2012). Gdy mowa o społeczeństwie obywatelskim w Polsce, sztandarowym przykładem społecznego zaangażowania jest działalność Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy (WOŚP). Fundacja WOŚP zawsze budziła wiele kontrowersji, m.in. w zakresie ograniczonej transparentności wydawanych funduszy (zob. firma Złoty Bączek) – z drugiej jednak strony, to największa inicjatywa obywatelska w Polsce, która może pochwalić się zakupem sprzętu dla szpitali o łącznej wartości ponad miliarda złotych, propagowaniem zdrowego stylu życia i edukacją w zakresie zasad udzielania pierwszej pomocy. Największą wartością dodaną Fundacji stanowią tysiące wolontariuszy – niegdyś pacjentów, którzy swoje życie i zdrowie zawdzięczają aparaturze od WOŚP. Współczesna władze nie zgadza się jednak z ideą Fundacji, co wiąże się z przyzwoleniem dla hejtu względem WOŚP, wycofaniem poparcia i wsparcia przez publiczne organizacje, a nawet próbą delegalizacji działalności Fundacji. Takie działania mogą wpływać na funkcjonowanie Fundacji i zaangażowanie społeczne Polaków. Celem niniejszej pracy jest analiza zmian zaangażowania obywatelskiego w moim środowisku/ otoczeniu na przykładzie WOŚP w odniesieniu do objęcia władzy przez Prawo i Sprawiedliwość (PiS). Pojęcie środowiska będzie dotyczyło Polski.

Społeczeństwo obywatelskie stanowi ogół instytucji niepaństwowych (stowarzyszenia, fundacje itp.), które działają w przestrzeni publicznej. Jest uznawane za strukturę względnieautonomiczną, która powstaje oddolnie i charakteryzują się – na ogół – dobrowolną partycypacją swoich członków (Wnuk-Lipiński, 2008). Jest usytuowane na poziomie pośrednim – między poziomem państwa a żywiołem gospodarstw domowych. Do jego funkcji zalicza się: artykulację, integrację i edukację. Funkcje te nie są oczywiście realizowane w ramach całości społeczeństwa obywatelskiego, a w ramach poszczególnych jego struktur (Wnuk-Lipiński, 2008). Przykładem społeczeństwa obywatelskiego może być pojawienie się Solidarności w 1980 roku. To właśnie ten impuls zwrócił większą uwagę teoretyków demokracji na rolę społeczeństwa obywatelskiego w demokratyzacji. Oczywiście sama idea społeczeństwa obywatelskiego jest zdecydowanie starsza – wzmianki o społeczeństwie wspólnoty sięgają prac Arystotelesa (384-322 r. p. n. e .).

Niewątpliwie najlepszym (sztandarowym) polskim przykładem społeczeństwa obywatelskiego w czasach współczesnych jest działalność WOŚP. Jest to fundacja o charakterze filantropijnym, której działalność koncentruje się wokół ochrony zdrowia i życia chorych osób. Co roku, podczas tzw. Finału WOŚP organizację wspiera ponad 120 000 wolontariuszy, zorganizowanych w około 1 700 sztabów (WOŚP, 2020). Jest to największe wydarzenie w Polsce orgaznizowane oddolnie (tj. przez obywateli). WOŚP przez ostatnie lata był celem kampanii nienawiści i pomówień przez media prawicowe (REM, 2019). Wynikało to przede wszystkim z masowego (apolitycznego) poparcia społecznego dla misji organizacji, co natomiast stanowi zagrożenie dla ideologicznego monopolu prawicowo-kościelnego w Polsce – WOŚP prezentuje faktyczną kulturę solidarności zamiast tej deklarowanej (Kosiorowski, 2019). O braku poparcia dla działalności WOŚP otwarcie mówią także sztandarowi politycy partii rządzącej. Należy przypomnieć, że dojście PiS do władzy spowodowało wycofanie się telewizji publicznej (TVP) z roli współgospodarza Finału – a nawet przejście TVP do medialnej opozycji i rozpoczęcie zinstytucjonalizowanego hejtu względem WOŚP. Polityka PiS doprowadziła także do wycofania wsparcia WOŚP przez Państwową Straż Pożarną (SP) – obecnie z WOŚP nadal grają ochotnicze SP, zmiany bankiera, a także wycofania wsparcia przez spółki skarbu państwa – niegdyś np. PLL LOT były silnie zaangażowane w propagowanie idei finału (np. kwesta na pokładach samolotów, oklejony „OrkiestroLOT” itd.). Co ciekawe, w roku 2020 po raz pierwszy zakaz kwestowania dotyczył nawet portów lotniczych. Na koniec należy przypomnieć plany PiS z 2018 roku, gdy MSWiA przygotowało projekt zawierający przepis o możliwości blokowania zbiórki pieniędzy pod pretekstem niezgodności z „zasadami współżycia społecznego” lub naruszenia „ważnegointeresu publicznego”. Na szczęście, pod wpływem nacisków społecznych, resort wycofał się z pomysłu.

Na osobny akapit zasługują pamiętne wydarzenia z roku 2019. Podczas tzw. „światełka do nieba” ówczesny Prezydent Gdańska Paweł Adamowicz, który dziękował zgromadzonym gdańszczanom za ofiarność okazaną w czasie kwesty na rzecz WOŚP, został śmiertelnie zraniony nożem. Niektórzy badacze zdarzenie te określają mianem mordu politycznego, ponieważ podczas zbrodni morderca wykrzyczał pretensje wobec partii opozycyjnej (Rykiel, 2019). Choć nie wydaje się, by mord został wykonany na zlecenie, to pewne korzyści polityczne ze zdarzenia można przypisać partii rządzącej. WOŚP oraz samorządy lokalne to dwie organizacje pozostające poza wpływami PiS – partii która skrupulatnie starała się przejąć i podporządkować sobie niezależne instytucje. Wspomniany interes polityczny PiS polegał na pozbyciu się znienawidzonego przeciwnika politycznego – przed zdarzeniem TVP wyemitowała 1 618 negatywnych publikacji o Adamowiczu (Rzeczkowski, 2019). Dodatkowo PiS obciążyło winą organizatorów finału i kierownictwo Organizacji – przypisując im brak odpowiedniej ochrony i sugerując malwersację przeznaczonych na to środków finansowych (Pytlakowski, 2019). W ramach zasady względnego obiektywizmu, należy zauważyć, że zdarzenie to przyczyniło się także do wzrostu popularności osób kojarzonych z opozycją – obecnej Pani Prezydent Gdańska Aleksandry Dulkiewicz i wdowie po zmarłym Prezydencie Gdańska Magdaleny Adamowicz, obecnej europosłanki Koalicji Obywatelskiej.

Śmierć Prezydenta Adamowicza odmieniła radosny charakter 27. Finału WOŚP, a także wpłynęła na późniejsze losy Fundacji. Co ciekawe, gdy Adamowicz walczył jeszcze o życie w gdańskim szpitalu, Prezes WOŚP Jerzy Owsiak starał się zrzucić odpowiedzialność i szukał winnych mordu. Wspominał o dzikim państwie i o odpowiedzialności polityków PiS. Ostatecznie lider WOŚP postanowił zrezygnować ze stanowiska Prezesa Fundacji, jednak po kilku tygodniach – pod wpływem społecznego zaangażowania sympatyków WOŚP – powrócił na stanowisko. Kryzys dotkną także najsłynniejszego wolontariusza WOŚP Łukasza Berezaka, chory m.in. na Leśniowskiego-Crohna, nadciśnienie, kamicę nerkowa. Ostatecznie – również pod wpływem namowy społecznej – Berezak powrócił do kwestowania na rzecz WOŚP.

Opisane dotąd działania partii rządzącej oraz dramatyczny przebieg 27. Finału WOŚP mogły negatywnie wpłynąć na działalność Organizacji – z jednej strony wizerunkowo na szefostwo Fundacji, z drugiej na poparcie i zaangażowanie obywateli. Okazuje się jednak, że na przestrzeni ostatnich lat WOŚP była w stanie skutecznie dostosować się do zmieniającej się sytuacji społeczno-politycznej i efektywnie realizować swoją działalność. Co więcej, WOŚP wdalszym ciągu zwiększała rekordy w zakresie: liczby wolontariuszy, sztabów czy wreszcie zebranych środków.

Zakończenie współpracy z kontrolowanymi przez państwo spółkami zaowocowało zwiększeniem się udziału prywatnego sektora wśród partnerów WOŚP. Organizacja pozyskała nowego bankiera oraz realizatora telewizyjnego i rzeszę nowych sponsorów, którzy wspomogli realizację celów Fundacji, dokładając przy tym regularnie sowite „cegiełki” ze środków własnych. Powszechnie uważa się, że zmiany te przyczyniły się do odświeżenia wizerunku i zasobów Organizacji – zaowocowały np. wdrożeniem nowych technologii.

Przeniesienie transmisji nie ograniczyło liczby odbiorców. Co więcej, zmiana kanału na TVN zwiększyła oglądalność finału w porównaniu do ostatnich dwóch lat w TVP2 (tj. 2015 i 2016) i kształtuje się na poziomie około miliona odbiorców – analiza na podstawie danych Nielsen Audience Measurement (Wirtualnemedia.pl, 2020).

Przejęcie władzy przez PiS i późniejsza śmierć Adamowicza nie wpłynęły także na liczbę sztabów i przebieg organizowanych przez nie wydarzeń – po morderstwie w 2019 roku pojawiła się silna obawa o dalszą działalność lokalnych sztabów, które bezpośrednio odpowiadają za przebieg imprez. Ostatecznie w 2020 roku powołano około 1 800 sztabów. Dla porównania w 2016 roku (ostatni finał współorganizowany z TVP) liczba sztabów wynosiła 1 600 (WOŚP, 2020). Po raz kolejny imprezy plenarne – bez przeszkód – odbyły się w większości miast wojewódzkich, powiatowych i małych gminach.

Wydaje się jednak, że o sile WOŚP, zaangażowaniu i poparciu społecznym świadczą przede wszystkim zebrane kwoty. W 2019 roku podczas pamiętnego 27. Finału WOŚP zebrano rekordową kwotę 175 938 717,56 zł – w tym 15 990 562 zł w ramach zbiórki „ostatnia puszka Adamowicza” (Kosiorowski, 2019). Z kolei dwa lata temu było to 126 373 804,34 zł. Dla porównania w 2016 roku kwota wyniosła 72 696 501,53 zł. W bieżącym roku na koniec finału zadeklarowana kwota na koncie WOŚP wyniosła 115 362 894 zł. Ostateczna kwota zbiórki WOŚP w 2020 roku zostanie ogłoszona 8 marca 2020 r. (WOŚP, 2020).

WOŚP stanowi przykład społeczeństwa obywatelskiego w Polsce. Jest to także największe oddolne przedsięwzięcie w naszym kraju. Zmiana sił parlamentarnych (dojście do władzy przedstawicieli ideologii narodowo-katolickich w 2015 roku) oraz morderstwo Adamowicza były powodem zmian w funkcjonowaniu tejże Organizacji, m.in.: wybór nowego nadawcy telewizyjnego czy bankiera. Pomimo licznych kampanii pomówień i zinstytucjonalizowanej nienawiści ze strony mediów prawicowych oraz państwowych, WOŚP cieszy się niesłabnącąpopularnością i zaangażowaniem ponad 120 000 wolontariuszy w kraju i na świecie. Fundacja w dalszym ciągu, z roku na rok bije „rekordy”. Jej funkcjonowanie pokazuje skuteczność społeczeństwa obywatelskiego, które może być zorganizowane wokół pozytywnych wartości. Otwarte pozostaje jednak pytanie czy sukces pozytywnych wartości jest uwarunkowany negatywnym stosunkiem do przemocy symbolicznej – jednak temat ten pozostawię do kolejnej dyskusji.

Bibliografia

• Kinowska, Z. (2012). Kondycja społeczeństwa obywatelskiego w Polsce. Infos zagadnienia społeczno‐gospodarcze, 22(136), 1-4.
• Kosiorowski, K. (2019). Jerzy Owsiak: Onet, graliście zawodowo. Super!. Pobrane z:https://wiadomosci.onet.pl/tylko-w-onecie/jerzy-owsiak-onet-graliscie-zawodowo- super/p1qbnyk (09.02.2020).
• Pytlakowski, P. (2019). Lincz na Jasnej. Polityka, 7(3198), 15-17.
• REM. (2019). Adamowicz był atakowany, ale nie miał prawa do obrony. Pobrane z:https://wiadomosci.onet.pl/kraj/rem-adamowicz-byl-atakowany-ale-nie-mial-prawa- do-obrony/9ke9kpq (09.02.2020).
• Rykiel, Z. (2019). Społeczeństwo obywatelskie i zarządzanie przez kulturę na semiperyferiach. Przestrzeń Społeczna, 2, 1-9.
• Rzeczkowski, G. (2019). Stacja strachu. Polityka, 6(3197), 19-20.
• Wirtualnemedia.pl. (2020). 868 tys. widzów 28. Finału WOŚP w TVN, 441 tys. wTVN24 i 367 tys. w TTV. Pobrane z: https://www.wirtualnemedia.pl/artykul/28-final- wosp-wyniki-ogladalnosci-tvn-tvn24-oraz-ttv (09.02.2020).
• Wnuk-Lipiński, E. (2008). Socjologia życia publicznego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
• WOŚP. (2020). Historia 28. Finałów WOŚP. Pobrane z: https://www.wosp.org.pl/final/historia-finalow (09.02.2020).